“Əvvəldən var idi hüsni-camalı indi andra qalmış “internet” çıxanı dönüb olub dəli bayrəməli”. Guya ki, xaricilərlə ailə qurmaq, seçilmək, fərqlənmək, yaxşı yaşamaq istəyi, təki desinlər ki, filankəsin qızı monqola gedib....və sairə ilaxır kimi düşüncələr heyflər olsun ki, bizim qızlarımızı xarici vətəndaşlarla ailə qurmağa sövq edir. Bu tendensiya həmişə olub və olacaq. Çünki insan xislətində acıq vermək və fərqlənmək kimi xüsusiyyətlər var. Ən əxsusda qadınlarda. Bu da olduğu sürəcə belə problemlər olacaq. İndi də bu andra qalmış sosial şəbəkələr peyda olub ki, ayılmayanlarıda ayıltsın. Rəhmətlik Sabir əbəs yerə deməyib ki:

“Səs salma yatanlar oyanar, qoy hələ yatsın.
Yatmışları razı deyiləm kimsə oyatsın”.

Hə, sən demə M.Ə.Sabir hələ o vaxtı bilirdiki illər sonra sosial şəbəkələr yaranacaq və yatan kim varsa oyadacaq, elə tək oyadmaqla kifayətlənməyib onları bir xaricə də sürükləyəcək. İndi də göz dəyməsin sosial şəbəkələrdə günü-gündən artır. Nə bilim, “facebook”, “odnoklassniki”, “moy mir”, “tvitter” və s ilaxır. Bu sosial şəbəkələr inkubater cücələri kimi gündə biri peyda olur və çoxsaylı istifadəçi toplayır. Nə isə keçək mətləbə.

Xatırladaq ki, Tvitter və Facebook kimi sosial şəbəkələr çində və bir sıra digər ölkələrdə qadağan edilib. Bu gün Azərbaycanda artıq “Sosial xidmət haqqında” qanun da qəbul edilənə qədər həmin qadınlar barlarda və yaxud digər obyektlərdə pullu intim təkliflər edirdilərsə, polisin sərt müdaxiləsi və sair basqılar nəticəsində artıq internet məkana axışırlar. İnternet məkanda onlar daha sərbəst olurlar. Lакin еlə mütəхəssislər vаr кi, ümumiyyətle, internet məkanda bu hala qarşı nəinki mübarizənin, hətta bunun məhdudlaşdırılmasının qeyri-mümkün olduğunu deyir. “İnternetdə hansısa saytlarda konkret cinayət faktının aşkar olunması mümkündür ki, bununçün də dövlət orqanlarının sanksiyası lazımdır». dеyirlər.

Mövzu ilə bağlı hüquqşünas, millət vəkili Çingiz Qənizadə sаytlаrın Birində vеrdiyi məlumаtdа deyir ki, Azərbaycan insan alverilə bağlı bir sıra beynəlxalq konvensiyalara qoşulub və bununla bağlı xüsusi idarə fəaliyyət göstərir: «Ara- sıra ölkə ərazisində, eləcə də xarici qrup şəklində insanların aparılıb cinsi istismara məruz qalması faktları aşkarlanır. Amma artıq bu hal internet məkanda aktivləşdikcə daha geniş mübarizə üsulu teləb olunur. Bu Bахımdаn dа hüquqşünаs hesab edir ki, eger yoxdursa, İnsan Alverinə qarşı Mübarizə İdarəsində internet məkanda insan alverinə qarşı mübarizə məqsədilə xüsusi bir şöbə yaradılmalıdır. Yox, əgər elə bir şöbə varsa, onun fəaliyyəti hiss olunmalıdır, çünki internetdə - sosial şəbəkələrdə pullu intim təkliflərin sayı o qədər çoxalıb ki, artıq həyəcan təbili çalmağın vaxtıdır». Hüquqşünas deyir ki, indiki halda internet məkanda elə təkliflərin mənbəyinin axtarılıb tapılması elə problem deyil: «Sadəcə, hüquq-mühafizə orqanları bu sahəyə nəzarəti gücləndirməli, İKT mütəxəssislərini bu işə cəlb etməlidirlər. Bununla həmin insanları kütləvi şəkildə aşkarlaıb məsuliyyətə cəlb eləmək olar». Ç.Qənizadə deyir ki, «Insan alverinə qarşı mübarizə ilə bağlı yetərli qanunvericilik bazamız var və bunun internet məkanda tətbiq olunması heç bir normativ hüquqi aktlara zidd deyil».

Ümumiyyətlə sоsiаl şəbəкə vаsitəsi ilə tаnış оlаn şəхslər еvlənmə və yа iş təкliфi ilə də mürаciət еdərəк, məhаrətlə istəкlərinə nаil оlurlаr. Nəzərinizə çаtdırаq кi, qаdın аlvеrinə cəlB оlunаnlаrın çохu yеniyеtmə və gənclər çохluq təşкil еdir. Bəzi аrаşdırmаlаr nəticəsində məlum оlub кi, çох zаmаn dаyə, müəllimə, еv işləri üçün кöməкçiyə yüкsəк əməк hаqqı söz vеrib оnu əхlаqsızlığа sövq еdirlər. Оnu dа qеyd еdəк кi, Buк imi hаdisələr tаnışlıq sаytlаrındа dа çох tеz-tеz rаst gəlinir. Bеlə кi, Burаdа yаşı кеçmiş qızlаr аilə qurmаq məqsədi ilə sоsiаl şəbəкə vаsitəsilə хаricə апаrılır və əхlаqsızlığа səlb оlunur.

Qarışıq nikahların uğur və uğursuzluqları əcnəbilərlə evlilik insan alverinə də yol açır. Son zamanlar Türkiyədə azərbaycanlı qadınların öldürülməsi xəbərlərini tez-tez eşidirik. Əlbəttə, baş verən cinayətləri birbaşa qadınların azərbaycanlı olması ilə əlaqələndirmək olmaz. Amma baş verən cinayətlər xarici vətəndaşlarla ailə quran qızlar məsələsini gündəmə gətirdi. Bu gün qızlarımızın istər ölkəmizdə yaşayan, istərsə də internetdə tanış olduqları əcnəbilərlə ailə qurmaları məsələləri gündəmdədir. Lakin onların ailə qurduqları şəxsin keçmişi haqqında yetərincə məlumatlı olmamaları qurduqları həyatda problemlərə səbəb olur. Çox zaman isə bu evliliklərin qurbanları insan alverinin qurbanına çevrilir. Qadın Krizis Mərkəzinin rəhbəri Mətanət Əzizova News Meeting - хəbər mərкəzinə vеrdiyi məlumаtа görə, Türkiyə vətəndaşları ilə ailə qurmaq dalğasının artıq geridə qaldığını dedi. “Əvvəlki illərə nisbətən bu gün dalğa o qədər də güclü deyil. Əgər qanuni nikaha giriblərsə, burada insan alveri faktoru, demək olar ki, yoxdur. Amma qəbul etməliyik ki, bu gün qadınların həyat yoldaşları tərəfindən öldürülmələri və ya əksinə baş verən hadisələrin sayı tək Türkiyə yox, Azərbaycanda da çoxalıb. Ümumiyyətlə, hər iki ölkədə ailədaxili münaqişələrin sayı artıb”. Misal üçün Azərbaycan Miqrasiya Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri Əlövsət Əliyev xarici vətəndaşla ailə qurub, xaricdə yaşayacaq olan şəxslərin, ilk növbədə həmin insanla bağlı ətraflı bilgiyə sahib olmalarını vacib sayır. Onun fikrincə, qızlar ailə qurduqları şəxsin ailəli olub-olmamasını, getdiyi ölkənin adət-ənənəsini öyrənməlidir. “Amma bunların heç birini etmirlər, sadəcə subaylıq haqqında şəhadətnamə götürüb xaricə gedir və haqqında heç bir məlumatı olmadığı biri ilə ailə qurur. Bu çox zaman iqtisadi problemlərlə bağlı olur. Bundan başqa qızların xaricilərə üz tutmasının bir səbəbi köhnəlmiş adətlər, ictimai qınaqla bağlı məsələdir. Həmin adətlərə görə, kişilər üçün subaylıq sultanlıq, qadın üçün isə faciədir. Belə adətlər mövcud olduğuna görə, bəzən qızlar yaxşı həyat sürsələr belə, bu qınaqlardan qurtulmaq üçün ailə qururlar. Ona görə də çox zaman heç bir araşdırma aparmadan ailə qururlar ki, təki insanlar desin ki, “Filankəsin qızı ərə gedib”.
Ekspertlərin də dediyi kimi, qızlarımız çox zaman ailə qurduqları şəxs barəsində yetərincə məlumatlı olmurlar. Lakin hər bir ölkənin daxili qanunları var, həmin qanunları bilmədən getsələr, onların həyatı üçün ciddi təhlükələr yarana bilər. Екsпеrlərin sözlərinə görə, qanunlardakı boşluqlar qadınların getdikləri ölkələrdə kölə kimi satılmasına belə səbəb ola bilir.“Azərbaycan vətəndaşlarının xarici ölkəyə getməsi bizim yox, getdikləri ölkələrin qanunları ilə tənzimlənir. Azərbaycanla Türkiyə arasında vizasız rejim olduğundan, vətəndaşlarımız həmin ölkəyə sərbəst gedə bilərlər. Vizasız gedənlər sənəddə göstərilən müddətdən çox qala bilməzlər. Müvəqqəti və daimi yaşamağa gedənlər müvafiq dövlət orqanlarına müraciət edib, orada qalmaqla bağlı icazə almalıdırlar. Bu müraciətlər müxtəlif məqsədlər - ailə birləşmələri, təhsil almaq və s. ola bilər. Hər bir ölkədə bu məqsədlərə görə də qanunlarda əks olunur. Məsələn, Birləşmiş Ərəb Əmirliyi 18-40 yaş arası qadınların həyat yoldaşı, qardaşı, oğlu və ya atasının müşayiəti olmadan daxil ola bilməz. Türkiyə sivil ölkə olduğundan orada belə bir qayda yoxdur”. O həmçinin bəzi ölkələrdəki qanunlardan əlavə, yerli adətlərə də toxundu. “Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi 145 saylı qərara görə, əcnəbi vətəndaşlar Azərbaycan vətəndaşı ilə, Azərbaycan vətəndaşı isə xarici ölkədə nikaha daxil olarkən subaylıq haqqında şəhadətnamə təqdim etməlidirlər. Çox təəssüf ki, bu gün azərbaycanlılar Türkiyə vətəndaşı ilə ailə qurarkən getdikləri bölgənin adətləri ilə tanış olmurlar. Məsələn, Türkiyə, Türkmənistan kimi ölkələrin bəzi əyalətlərində elə adətlər var ki, nikaha daxil olmaq üçün qadınları pulla alırlar. Ölkəmizdə yaşı ötmüş qızları həmin bölgələrə aparıb pulla satırlar. “News Meeting” qeyd edir ki, Azərbaycanda qadının satılması cinayət hesab olunduğu halda, həmin bölgələr üçün bu adətdir. Bəzən o qadınlarla qanuni nikah bağlansa da, əksər hallarda qeyri-qanuni formada yaşayırlar. Bu tip evliliklərdə əsasən, xasiyyətlər, adətlər uyğun gəlmir və nəticədə bədbəxt hadisələr baş verir”. Qadın Krizis Mərkəzinin rəhbəri Mətanət Əzizovanın sözlərinə görə, nikahlardakı problemlər məsələsinə toxunarkən Türkiyə ilə Azərbaycan arasında da fərqlərin olduğunu bildirdi.

“Əgər Türkiyə ilə Azərbaycanı müqayisə etsək, Türkiyədə ailə problemlərini həll etmək daha asandır. Çünki orada qanunvericilik bazası, ictimai qınaq və qadının statusu çox güclüdür. Azərbaycanda isə qadın ailədə təzyiqə məruz qalanda polisə, ya da məhkəməyə müraciət edirsə, bu zaman qadın daha çox qınağa məruz qalır, nəinki ona təzyiq göstərən kişi. Türkiyədə isə bu məsələ bir az fərqlidir, orada qadın hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı tez-tez aksiyalar keçirilir. Qanunvericilik bazasında da qadının statusu daha yüksəkdir. Amma bunlarla yanaşı Azərbaycanda olduğu kimi Türkiyədə də kənd və şəhər arasında fərq var. Türkiyədə də inkişaf etməmiş bölgələrdə bu halların yanaşması normaldır. Amma biz diqqəti daha çox ölkəmizə yönəltməliyik. Baxmayaraq ki, 2010-cu ildə Məişət Zorakılığı haqqında qanun qəbul olunsa da, bu qanun istifadə olunmur. Amma Türkiyədə bu məsələ daha yüksək səviyyədə həll olunur. Çünki bir neçə dəfə bizim mərkəzə türkiyəli vətəndaşla ailə quran xanımların hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı müraciət ediblər. Həmin ölkənin qanunlarına görə, əgər qadın ailədə problem olduğunu sübut edir, qarşı tərəfin ata və həyat yoldaşı olaraq funksiyalarını yerinə yetirə bilmədiyini sübut edirsə, nəinki aliment, hətta əlavə kompensasiya da alır. Bu hələ ki, bizdə tətbiq olunmur”.
Bu gün dövlət müəsisələrində xaricə gedən vətəndaşlara yetərincə məlumat verilməsindən bu kimi problemlərlə üzləşirik. “SSRİ vaxtında ölkədən gedən şəxslərin vahid qeydiyyatının aparılması qaydası vardı. Əgər bir şəxs daimi yaşamaq üçün xaricə gedirdisə, bunun üçün xaricdə daimi yaşamaq statusu alıb, sonra gedirdi. Amma bu gün istər daimi, istər müvəqqəti yaşamaq üçün xaricə gedənlərin orada yaşadıqları müddətdə Azərbaycan konsulluğunda qeydiyyata düşmələri ilə bağlı qaydalar yoxdur. İnsanlara lazım olan informasiyalar verilmir, bu mövzularda onlar çox az maariflənirlər. Miqrant hesab olunan insanların maariflənməsi üçün dövlət müəyyən vəsait ayırmalıdır. Onlar hansı ölkəyə gedirlərsə, həmin ölkələrin qanunları izah edilməlidir. Onlara başa salınmalıdır ki, getdikləri ölkələrdə Azərbaycan səfirlikləri var, orada qeydiyyata düşməlidir. Çox təəssüf ki, bütün yaxşı qaydalar bizdə yoxdur, olanlar da tətbiq olunmur. Biz QHT olaraq müraciət edənləri məlumatlandırırıq, amma təəssüf ki, bu istiqamətdə vəsait ayırmadığından lahiyəmiz də yoxdur”. O həmçinin əlavə etdi ki, sadəcə subaylıq haqqında şəhadətnamənin tələb olunmasının yetərli olmadığını bildirdi. “Əcnəbidən yalnız subaylıq haqqında səhadətnaməsi tələb olunur. Lakin subaylıq haqqında şəhadətnamənin tələb olunması üçün həmin şəxsin təqdim etdiyi sənədlər də ailəli olub olmaması ilə bağlı məlumat olmasın. Şəxsiyyət vəsiqəsində şəxsin ailə vəziyyəti ilə bağlı məlumat varsa, ondan bunun üçün əlavə arayış tələb oluna bilməz. Hər halda bu məsələlər Milli Məclisin sosial siyasət komitəsinin verdiyi məlumata görə, ümumiyyətlə, nikaha daxil olan şəxslərdən sağlamlıq haqqında şəhadətnamə tələb olunmаlıdır. Şəxs bilməlidir ki, nikaha daxil olduğu şəxsin hansısa problemi var“. Xaricə getmək, iş, təhsil və ya ailə qurmaq üçün xaricə gedən insanlara hər zaman tövsiyə edirik ki, getdikləri ölkənin qanunlarını öyrənsinlər. Çünki elə ölkələr var ki, boşanma zamanı uşaq atada qalır, yaxud da ölkədə hansısa qanunu bilmədiyindən müəyyən problemlərlə qarşılaşa bilər. Bundan başqa, bu işdə həm də tərbiyə məsələsinin də önəmi var. Məsələn, bizdə qız tərbiyə olunarkən ona məsləhət verirlər ki, ailə qurandan sonra həyat yoldaşının istəklərinə baş əyməli və həmin evdən yalnız meyitin çıxmalıdır. Bu düşüncə ilə ailə qurulması heç də yaxşı bir nəticə vermir. Hansısa bir problemlə qarşılaşırsa da, çərçivəyə salınmış qadın onu həll edə bilmir. Hüquqlarını bilməyən qadın da zorakılıq törədən biri üçün də fürsət yaratmış olur. Çünki həmin qadın heç kimə müraciət etməyəcək, susacaq”. Qeyd edək ki, qızlar getdikləri ölkələrin qanunları haqqında yetərincə məlumatlı olmadıqlarından, çox zaman ailə mühitinə uyğunlaşa bilmirlər. Dərdlərini danışacaqları insanların olmaması isə, bu sıxıntıları bir az da artırır. пsiхоlоqlаrın фiкrincə Bu zаmаn da qadınların hüquqi problemlərlə yanaşı, psixoloji problemlər də yаşаyır.

“Yad ölkədə yaxın qohumlar, rəfiqələr olmur, ilk bir neçə il ölkəyə öyrənmək üçün o illərdə qanun və adətləri öyrənməyə çalışşırsa, problemlər müəyyən qədər asan həll olur. Əgər qadın getdiyi ölkədə heç kimlə əlaqə qurmur, qapalı həyat sürür, problemini heç kimə danışmırsa, o daha da dərinləşəcək. Çünki öz ölkəsində yaşayarkən qarşılaşdığı problemə uyğun kiməsə müraciət edir və yaxınları, tanşları da problemdən həll yolunu ona başa salırlar. Bu həm o qadının psixoloji cəhətdən sağlamlığına təsir edirsə, digər tərəfdən də onun problemdən daha asan xilas olmasına təsir edir. Xarici ölkədə bu olmayanda problem də dərinləşə bilir.

Bir sıra dini kahinlər bildirir ki, azərbaycanlının ailə quaracağı şəxs başqa dindən olarsa, İslam dini buna icazə vermir. Yəni milliyətindən asılı olmayaraq, başqa dindən söhbət gedir. İngilis, fransız və başqa millətdəndirsə, müsəlmalığı qəbul edirsə, onda bu günah deyil. Əgər əcnəbi müsəlmanlığı qəbul etmirsə, ona qız vermək olmaz. Bu qadağandır. Yəni hər hansı müsəlman başqa millətin vətəndaşı ilə ailə qurursa, xüsusən əcnəbi oğlan tərəf gələcəkdə ondan dünyaya gələn övladı öz tərəfinə çəkəcək”. Bir sözlə belə qənaətə gəlmək olur ki, əcnəbilərlə qurulan nikahlar çox hallarda uğursuz olur. Yəni, əslində bizim xalq elə bilir ki, xaricdə yel əsib, qoz tökülüb. O qədər qızlarımız var ki, Türkiyə, İran, ərəb ölkələrinə və başqa yerlərə ərə gedirlər, ancaq sonra dan da boşanma halları ilə üzləşirik...






Ülkər