Türkiyədə uzun illərdir müzakirə olunan meqalayihə yeni mərhələyə keçib.

Türkiyənin Ətraf Mühit, Şəhərsalma və İqlim Dəyişikliyi Nazirliyi prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın təşəbbüsü olan Kanal İstanbul layihəsinin icrasına qismən razılıq verib və bununla proses faktiki olaraq yenidən aktivləşib.

Layihə Qara dənizlə Mərmərə dənizi arasında Bosfora alternativ süni su yolu yaratmağı nəzərdə tutur. Rəsmi Ankara bunu həm təhlükəsizlik, həm iqtisadi, həm də strateji addım adlandırır. Məqsəd Bosfordakı gəmi sıxlığını azaltmaq, tranzit gəlirlərini artırmaq və yeni logistika mərkəzləri formalaşdırmaqdır.

Əsas mübahisə: Montre taleyi

Kanal İstanbulun tikintisi ilə paralel ən böyük sual Montre Boğazlar Konvensiyasının gələcəyi ilə bağlıdır. 1936-cı il sazişi Qara dənizə daxil olan hərbi gəmilərə ciddi məhdudiyyətlər qoyur və regionda NATO–Rusiya balansının əsas hüquqi dayağı sayılır.

Türkiyədə bəzi hüquqşünaslar hesab edir ki, Montre yalnız Bosfor və Dardanel kimi təbii boğazlara aiddir, süni kanal isə Türkiyənin daxili su yolu sayılır. Bu halda Ankara keçid qaydalarını ayrıca müəyyən edə bilər.

Beynəlxalq ekspertlərin böyük hissəsi isə bununla razılaşmır. Onların fikrincə, iki dənizi birləşdirən istənilən yol avtomatik olaraq konvensiyanın predmetinə düşür və Türkiyə təkbaşına yeni rejim tətbiq edə bilməz.

Türkiyə sazişdən çıxa bilərmi?

Hüquqi baxımdan mümkündür, lakin praktik olaraq son dərəcə çətindir. Ankara belə qərar versə, tərəf dövlətlərin iştirakı ilə yeni beynəlxalq konfrans keçirilməlidir və böyük güclərin razılığı tələb olunur. Bu isə Qara dənizdə ciddi geosiyasi böhran yarada bilər.

Daha real görünən ssenari rəsmi çıxış deyil, sazişin dolayısı ilə zəiflədilməsidir. Yəni Montre formal olaraq qalır, amma yeni kanal Türkiyəyə əlavə siyasi manevr imkanı verir.


Beləliklə, Kanal İstanbul artıq təkcə infrastruktur layihəsi deyil — regionun təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişə biləcək addım kimi qiymətləndirilir və onun nəticələri yalnız Türkiyə üçün deyil, bütün Qara dəniz hövzəsi üçün həlledici ola bilər.